Schrijver en curator Alex de Vries herkende bij de kunstenaars Hanna de Haan, Kim Habers en Zaida Oenema een gedeeld verlangen naar meer tijd en ruimte om te kunnen spelen binnen hun kunstenaarspraktijk. Hij bracht hen samen in wat uitgroeide tot een gezamenlijke zoektocht naar het momentum. Op vrijdag 23 januari opende Alex de Vries de tentoonstelling 'Momentum' met een voordracht, die je hieronder kunt teruglezen.

De kunst is nog niet gemaakt. Hoe vol je atelier ook staat, er is altijd vooral een leeg doek of vel papier dat je vragend aanstaart. Wat al is gemaakt, is niet wat nog gemaakt moet worden. De kunst is altijd een nieuw begin. Hanna de Haan, Kim Habers en Zaida Oenema zoeken dat Momentum in het Kunstenlab in Deventer.

Alex de Vries | opening 'Momentum'

In de kunstwereld zijn mechanismen actief die dat nieuwe begin bemoeilijken. Als je als kunstenaar met een bepaalde beeldtaal bekend bent geworden, word je niet verondersteld daar radicaal van af te wijken. Het moet wel herkenbaar blijven, bevestigen wat je al gemaakt hebt. Kunstenaars die daar niet in meegaan – een bekend voorbeeld is Francis Picabia - wordt vaak verweten dat ze wisselvallig of wispelturig zijn en dat hun werk door die manier van werken moeilijk te duiden valt, niet consequent is, en zichzelf tegenspreekt. Je kunt dat oordeel alleen ontstijgen als je je – zoals Picabia – daar niets van aantrekt en van het wisselen van stijlen en van het veranderen van technieken, materialen én opvattingen je handelsmerk maakt. Wat je maakt en waarom kan door hóe je dat doet een verrassende wending nemen. Dan blijk je achteraf ‘je tijd ver vooruit te zijn’, ook zo’n kunstbeschouwelijk cliché dat op kunstenaars wordt geplakt. Zo wordt Picabia nu gezien als een kunstenaar in wie de eclectische anything goes mentaliteit van het postmodernisme al manifest was.

Hanna de Haan, Kim Habers en Zaida Oenema die in de tentoonstelling Momentum in het Kunstenlab te zien zijn, hanteren ieder een onmiskenbare beeldtaal waardoor hun werk zich onderscheidt in de eigentijdse kunst. Bij iedere tentoonstelling die ze maken worden verwachtingen geprojecteerd door de buitenwacht waaraan ze tegen wil en dank geacht worden te voldoen. Het lege vel papier waarmee ze moeten beginnen is daarmee bij wijze van spreken al door anderen ingevuld. Het is een opgelegde beperking die verhindert dat ze zijpaden inslaan en andere richtingen verkennen waarmee ze hun werk een andere betekenis, uiterlijk en zin kunnen geven.

Zij besloten gedrieën nu eens de ruimte te scheppen om niet tegemoet te komen aan het verwachtingspatroon van de buitenwereld en vonden in het Kunstenlab de partner die ze met deze expositie in het programma ‘Ultimate Playground’ hiervoor de gelegenheid geeft. Er is geen curator die een keuze maakt uit al bestaand werk dat in een van tevoren bedachte context met elkaar een bepaalde samenhang vormt. De drie kunstenaars kunnen de tentoonstellingsruimte gebruiken als een externe studio waar niets vaststaat. Vanzelfsprekend hebben ze hun voornemens die een bevestiging zijn van hun verworven kunstenaarschap, maar die zijn er wel op gericht iets te maken wat nog niet gekend is.

Hanna de Haan beweegt zich door de stad. Alle elementen van de stedelijke bebouwing ziet ze als veranderlijke aspecten van een filmische verbeelding van een expressionistische beleving van het stedelijk leven. Daar geeft zij zich als kunstenaar mee af in verbeeldingen die ze als afdrukken van het bestaan projecteert. Hoewel er nauwelijks een menselijke gedaante in die verbeelding voorkomt, is haar aanwezigheid in het werk onontkoombaar. Ze slaat op haar tocht door een luchtledige architectuur hoeken om zonder te weten wat haar te wachten staat. Het is een kwestie van verdwalen in waar je nog niet bent geweest en je een voorstelling maken van het ongeziene.

Hanna de Haan | Momentum 

Haar gebouwde constructies werpen schaduwen die nieuwe, zelfstandige beelden worden. Het is alsof ze zich abrupt omdraait om haar heimelijke achtervolger recht in de ogen te kijken die zich dan betrapt omdraait en uit het zicht verdwijnt. In het werk dat ze voor ‘Momentum’ ontwikkelt kun je naar haar verbeelding kijken alsof het cinematografisch is bewerkt. Het op citer gespeelde thema uit de film ‘The Third Man’ van Carol Reed uit 1949 in een verruïneerd, schaduwrijk Wenen klinkt er enigszins in door, evenals het grotesk vertekende en verknipte kartonnen decor van ‘Das Cabinet des Dr. Caligari’ van Robert Wiene uit 1920. Ook de futuristische film Metropolis uit 1927 en het beklemmende ‘M - Eine Stadt sucht einen Mörder’ uit 1931 van Fritz Lang kun je als referenties ervaren in haar nieuwste werk. Ze lost het verleden in het heden op.

Kim Habers heeft een naar binnen gekeerde blik waarin ze invloeden van buitenaf binnenstebuiten keert in eindeloze netwerken van getekende lijnen. De wereld die ongefilterd bij haar binnenkomt, maakt ze zich rüchsichtlos eigen in een labyrint waarin alleen zij de weg weet. Ze beweegt zich door zogenaamde echokamers waarin eindeloos beweringen worden gedaan die door de ergere werkelijkheid weer worden gelogenstraft. Bij haar is de realiteit ongeloofwaardiger dan de waarachtigheid van haar verbeelding. Door haar denken trekt ze een draad van Ariadne om ergens uit te komen waar ze geen weet van heeft, dat niet vast staat en geen vorm heeft. Ze trekt zo het web dat ze spint uit elkaar en vormt het om tot een ruimtelijke beleving van haar kijk op de wereld. Kim Habers wil daaraan voorbijgaan als een ontsnappingskunstenaar aan zijn dwangbuis. De kunstmatige verbeelding van de digitale technologie scheurt ze handmatig los van de ondergrond om er een persoonlijke, vrije ruimte mee te scheppen. Zij trekt wat we zien vacuüm en prikt het resultaat vervolgens lek waaruit een woekering ontstaat van pikzwarte lijnen waarin we ons verstrikken.

Zaida Oenema is een kunstenaar die onderhevig is aan atmosferische omstandigheden die ze heel concreet ondergaat maar die door hun voorbijgaande aard vrijwel onbevattelijk zijn. Daar vindt ze in haar werk een oplossing voor. Zij belichaamt wat ze in de natuur ondergaat: een monade - het fundamentele ondeelbare bestanddeel dat de werkelijkheid ontstaat – waaruit getallen, punten, lijnen, lichamen en de vier elementen ontstaan. Dat zijn de meest elementaire dingen: hoe het licht op grashalmen valt, hoe water wordt gereflecteerd, hoe zand verstuift, hoe je tegen de wind in je ogen samenknijpt.

Zaida Oenema | Momentum 

Die heel concrete gewaarwordingen verbeeldt ze in kwetsbare beeldende technieken die ze met harde instrumenten zoals de soldeerbout en het scalpel uitvoert. Ze gaat als een chirurg te werk met resultaten die eruitzien als de preparaten van een patholoog-anatoom: meedogenloos en onmiskenbaar mooi in een abstracte analyse. Toch getuigt haar werk altijd van het geloof dat er iets buiten ons om gaande is dat ons toch bezielt.

Misschien laat ze daarom in ‘Momentum’ die precisie tot op zekere hoogte los en mengt ze haar belevingen in de natuur met haar eigen manier van doen, met haar handen in het haar zou je kunnen zeggen. Zo zou je van haar niet gauw verwachten dat ze met papierpulp kleurcomposities tot stand brengt. Maar daarmee is ze wel gaan experimenteren. En met het raster dat ze meestal als uitgangspunt neemt, construeert ze nu een houten raamwerk dat als een drieluik opengevouwen kan worden en dat het patroon veranderlijk reflecteert op de muur. Daarmee stapt ze door de tijdsbeleving heen en maakt een ruimtelijke ervaring mogelijk van de dingen die voorbijgaan.

Hanna, Kim en Zaida laten zien dat het er in de kunst altijd omgaat dat ze nog niet weten wat het volgende is dat ze gaan maken. Het is nu juist die onwetendheid van wat nog gemaakt gaat worden die ze drijft om kunstenaar te zijn. Voornemens en verwachtingen in de kunst zijn erom teniet te worden gedaan om iets anders mogelijk te maken.

Alex de Vries

Over Alex de Vries:
(1957) was in 1979 mede-oprichter van het tijdschrift Metropolis M. Van 1984 tot 1989 werkte hij in het Shaffy Theater in Amsterdam. Vervolgens was hij acht jaar hoofd Communicatie van de Hogeschool voor de Kunsten Arnhem. Van 1997 tot 2001 was De Vries directeur van de kunstacademie in ’s‑Hertogenbosch. Sinds 2001 werkt hij als zelfstandig auteur, adviseur en curator in het bureau Stern / Den Hartog & De Vries in Den Haag. Met zijn compagnon, grafisch ontwerper Jan Willem den Hartog, beheert hij uitgeverij De Zwaluw.

De tentoonstelling 'Momentum' is nog te zien tot en met 22 maart 2026 in Kunstenlab >>